چندی پیش، در جمعی دوستانه، گرد آمده بودیم و از هر طرف با یکدیگر حرف می زدیم. در میانه بحث، یکی از بچه ها گفت: «من یک همکلاسی داشتم که مو های خیلی خوبی داشت؛ پرپشت، خوش حالت و براق. یک بار زدم به در پر رویی و از او پرسیدم که مو هایش را با چه می شوید. اول جا خورد، انگار که سوال عجیبی کردم. کمی مکث کرد، بعد یواشکی به من گفت:» با پودر لباسشویی مارک…!«. انفجار خنده، فضا را ترکاند. یکی گفت:» خوش به حالش، من هزار تا داروخانه می روم و از دو هزار مشاور پوست و مو مشورت می گیرم، تا یک شامپوی مناسب پیدا کنم. دست آخر، یک شامپوی خیلی گران تحویلم می دهند که به هیچ دردی نمی خورد«. دیگری جواب داد:» حق داری، مدل های شامپوها در بازار از تعداد مو های سرت هم بیشتر است، قیمت هایشان هم آنقدر متفاوت است که در می مانی آیا جنس را گران خریده ای یا قیمتش مناسب بوده است. در همین گیر و دار با خودم فکر کردم، چه خوب است که نگاهی به قفسه های رنگارنگ شامپو بیندازم و از چند و چون بازار این شوینده بهداشتی سر در بیاورم.

شامپوی «ساخت ایران»

اینجا بخش شوینده های بهداشتی یک فروشگاه زنجیره ای است. تا چشم کار می کند قوطی های بزرگ و کوچک شامپو کنار هم چیده شده اند. بیشترشان تولید داخل هستند، (بر اساس گفته رئیس انجمن شوینده بهداشتی و آرایشی ایران ۸۵ % بازار شامپو دست تولید کنندگان ایران است که همه کنترل کیفی می شوند و از نظر معیار های ایران استاندارد هستند) دارای علامت استاندارد و عبارت «ساخت ایران» هستند. اغلب برند های ایرانی، انواع مختلفی از شامپو ها را تولید می کنند؛ شامپو های روزانه، نرم کننده یا حالت دهنده، شامپو های تخصصی و یا شامپوی ویژه بچه ها. در حال حاضر، بیش از ۲۰ نوع شامپو در کشور تولید می شود که اگرچه به پای تنوع محصولات خارجی نمی رسد اما جوابگوی طیف گسترده ای از مصرف کنندگان ایرانی است. در این میان، قیمت ها نیز بالا و پایین دارند؛ کف قیمت بازار در انحصار شامپو های هزار تومانی است، که گویا از پنجاه سال پیش تا امروز بر همین نام و نشان بوده و حتی شکل قوطی و رنگ و بویش هم تغییر نکرده است.

حتی برخی مصرف کنندگان بر این باورند که فرمول ساختش نیز، «همان است که بود» گاهی نوآوری در بسته بندی و طریقه مصرف، در افزایش نرخ محصول موثر است؛ مثلا شامپو بچه در قوطی های دارای «پمپ»، حدود ۵۰۰ تا هزار تومان گرانتر است از شامپوهای با در معمولی، در حالی که هر دو محصول، یکسان و از یک تولید کننده می باشند. نرخ انواع شامپو های ایرانی، بسته به ویژگی آن یا اسم و رسم سازنده اش متفاوت است.

مثلا یک شامپوی نرمال روزانه از دو برند مختلف، می تواند ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ تومان تفاوت قیمت داشته باشد. همچنین، محصولات تخصصی مثل حجم دهنده یا ضد ریزش ها و شامپو های گیاهی عموما گرانتر از انواع معمولی هستند. البته، در این مقایسه باید میزان حجم یا وزن نوشته شده روی قوطی ها را نیز در نظر گرفت؛ هرچه حجم شامپو بیشتر باشد، قیمت هم بالاتر است اما، قیمت قوطی های خیلی بزرگ شامپو، چندان با قد و قواره آن ها نمی خواند. بعضی تولید کنندگان ایرانی، محصولات خود را در حجم های یک لیتر، دو لیتر یا حتی بیشتر تولید می کنند که در مقایسه با قوطی های کوچکتر، تا اندازه ای به صرفه است، به ویژه اگر برای مصرف یک خانواده عیالوار باشد. علاوه بر این، در برخی عمده فروشی های شوینده یا هنگام حراج فروشگاه های بزرگ، می توان شامپو های رایج در بازار را با تخفیف ۵ تا ۳۰ درصدی خرید. با این همه، فراوانی انواع شامپو های خارجی با نام های تجاری بین المللی، گواه آن است که محصولات ایرانی یکه تاز این میدان نیستند.

داخلی یا خارجی؛ مسئله این است

سالهاست ایرانی ها به حضور چشمگیر شوینده های بهداشتی خارجی در بازار عادت کرده اند. محصولاتی عمدتا از کشور های اروپای غربی که نام برند های معروف دنیا را یدک می کشند. قیمت آن ها در مقایسه با نمونه های ایرانی بالاتر است، که این تفاوت در بعضی موارد تا سه برابر هم می رسد؛ مثلا شامپو بچه ۲۰۰ گرمی ساخت ایران حدود ۳ هزار تومان است، درحالی که نوع خارجی همین محصول، بیش از ۹ هزار تومان قیمت دارد. البته چندیست، شامپو هایی با اسامی جدید پا به میدان گذاشته اند که در کشور هایی چون ترکیه، هند، یونان و بلغارستان تولید شده اند. برند هایی نه چندان شناخته شده، که گاه قیمت تولیدات کشور های آسیایی با انواع ایرانی آن برابری می کند.در این بین، بر سر اصل یا تقلبی بودن شامپو های وارداتی بحث است.

بسیاری از مشاوران پوست و مو و تکنسین های داروخانه، این دسته از محصولات را «اصولا خارجی نمی دانند» و گاه کیفیت آن ها را پایین تر از شامپو های ایرانی موجود در بازار ارزیابی می کنند. به گفته دبیر انجمن صنایع شوینده و بهداشتی ایران، بیشتر این محصولات در کشور های همسایه یا کشور هایی مثل «چین» و «بنگلادش» تولید می شوند که از لحاظ کیفیت «حتی قابل مصرف هم نیستند» در عین حال، شامپو های خارجی همپای تولیدات داخلی به فروش می رسند و مشتریان خاص خود را دارند.

تفاوت قیمت؛ از داروخانه تا مغازه

داروخانه ها به واسطه داشتن مجوز های دارویی و بهداشتی در عرضه شامپو های طبی و تخصصی خارجی بی رقیب اند؛ محصولاتی ویژه که درباره کشور سازنده آن، تردیدی وجود ندارد. قیمت آن ها متغیر و البته گران است، به طور مثال، یک شامپوی معمولی روزانه به حجم تقریبی ۲۰۰ میلی لیتر، ۳۵ هزار تومان قیمت دارد. محصولات تخصصی (مثل شامپوی ضد ریزش مو) که بیشتر جنبه طبی دارند، گرانتر بوده و محدوده قیمتشان ۵۰ تا ۶۰ هزار تومان است و در برخی موارد به ۱۰۰ هزار تومان یا بیشتر هم می رسد.

همچنین، بیشتر شامپو های موجود در بازار، در داروخانه نیز به فروش می رسند. قیمتشان اغلب مقطوع است و شامل تخفیف هم نمی شود. به نظر می رسد، در میدان فروش «شامپو های بازاری» برنده کس دیگری است. حراج گاه و بیگاه فروشگاه های زنجیره ای یا عرضه ارزان تر شامپو ها در عمده فروشی های شوینده، گوی رقابت را از داروخانه ها ربوده است. در این میان، عاملان عمده فروشی ها مدعی اند که انواع شامپو را با پایین ترین نرخ ممکن می فروشند. آقای محمدی صاحب یک مغازه بزرگ شوینده در بولوار شهید قرنی مشهد است.

او در توجیه این ادعا می گوید: «فروشگاه های بزرگ فقط چند جنس پرفروش را که قیمتشان مشخص است، با درصد کمی تخفیف ارائه می دهند تا مردم را جذب کنند، ولی قیمت بقیه جنس ها تفاوتی با بازار ندارد. در حقیقت، حراج آن ها اصلا» واقعی«نیست» گرچه توزیع کنندگان شامپو های ایرانی و خارجی، محصول یکسانی به داروخانه و عمده فروشی تحویل می دهند، اما گفته می شود قیمت در داروخانه اندکی بالاتر است که دلیل آن، به نحوه پرداخت ها و گردش خرید و فروش برمی گردد.

یکی از عاملان عمده فروشی علت را اینطور توضیح می دهد: «اغلب داروخانه ها حجم خریدشان کم است و پول خود را به صورت قسطی به لاین ها (توزیع کننده) پرداخت می کنند، پس خرید جنس برایشان گران تر در می آید و البته گران هم می فروشند اما حساب مغازه نقدا پرداخت می شود و سهم خرید نیز خیلی بالاست، مثلا ۱۰۰۰ قوطی شامپو از یک برند. طبیعی است که قیمت خرید ارزان تر در می آید و می توان به مشتری تخفیف بهتری داد» با این همه، بسیاری از خریداران معتقدند که هیچ قاعده ای برای نرخ گذاری شامپو ها وجود ندارد. گاه یک محصول مشخص، در داروخانه با قیمت کمتری فروخته می شود و گاه خرید از برخی فروشگاه های بزرگ خیلی به صرفه تر از جای دیگر است.